ZEMLJA VEČNOG LEDA koju želi ceo svet: Zašto je GRENLAND toliko važan?

Pitanje vlasništva nad Grenlandom staro je koliko i istorija. Međutim, od Drugog svetskog rata, dobilo je na važnosti, a značajan geopolitički položaj pretvorio je ovo ostrvo leda u komad zemlje koji danas žele skoro sve svetske sile.

Prekriven ledenim pokrivačima i grubom tundrom, Grenland je najveće ostrvo na svetu. Smešten u hladnim vodama severnog Atlantika i presecajući Arktički krug, ovaj retko naseljeni predeo dugo je tiho i mirno stajao na marginama geopolitike. I istorije…

Ukupna površina Grenlanda iznosi približno 2.166.086 kilometara kvadratnih, ali je više od 80% teritorije pod ledom. Sa populacijom od tek nešto više od 56 hiljada stanovnika (od kojih većinu čine starosedeoci - Inuiti), to je najmanje gusto naseljena regija na svetu. Poređenja radi - Grenland je oko 24 puta veći od Srbije, ali ima skoro 120 puta manje stanovnika!

Pa kako je onda postao toliko važan i zašto ga svi žele?

Ko poseduje Grenland?

Prvo malo savremenih podataka… Grenland je deo Danske, ali funkcioniše kao autonomna teritorija sa sopstvenom upravom. Ostrvo je formalno uključeno u sastav ove kraljevine 1953. godine, ali je tokom decenija postajalo sve nezavisnije od matične države tako da danas ima organe vlasti koji mu omogućavaju samostalno upravljanje većinom unutrašnjih pitanja, uključujući obrazovanje, zdravstvo i prirodne resurse.

Ipak, Grenland zvanično nije nezavisna država, već teritorija unutar Kraljevine Danske koja je zadržala kontrolu nad odbranom i spoljnim poslovima.

Da li je Grenland deo Severne Amerike?

Geografski, Grenland je deo severnoameričkog kontinenta. Njegova ogromna kopnena masa nalazi se na severnoameričkoj tektonskoj ploči i bliža je Kanadi nego Evropi. Međutim, Grenland je čvrsto pozicioniran unutar kulturnog i političkog okvira Evrope, prvenstveno zbog svoje dugogodišnje povezanosti sa Danskom.

Ali nije uvek bilo tako!

Vikinzi dolaze

Hiljadama godina tokom praistorije, Eskimi su istraživali Grenland koristeći njegova ogromna lovišta. Bio je to težak život prepun izazova, a preživljavanje je zavisilo od poznavanja leda, njegovog kretanja i surove klime koja je vladala.

Grenland je postojao u ovom stanju - kao dom male populacije ljudi koja se stalno selila, najmanje četiri i po hiljade godina pre dolaska vikinga krajem 10. veka nove ere.

U formalnom smislu reči, prvo pravo "vlasništvo" nad Grenlandom može se pripisati nordijskom istraživaču Eriku Crvenom. Prognan sa Islanda zbog ubistva, Erik je sa porodicom i robovima zaplovio na zapad i naišao na Grenland, dajući mu varljivo ime "Zelena zemlja" (“Green land”) kako bi privukao što više doseljenika, piše portal History extra.

I, trik je uspeo! Mala naselja su se ukorenila duž jugozapadne, pitomije obale ostrva, a doseljenici su preživljavali baveći se poljoprivredom i trgujući sa Evropom.

Ovi “vikinški Grenlanđani” bili su toliko poznati da su postali deo mita - “Sage o Grenlanđanima” govori o tome kako je Erikov sin, Lejf Erikson, otplovio na zapad sa Grenlanda i stigao do Vinlanda – danas poznatog kao Njufaundlend. Ista saga pominje i Frejdis Eriksdotir, Erikovu ćerku, čiji su smeli podvizi zacementirali njeno mesto u legendama tog dela sveta sve do danas.

Međutim, iako su Nordijci Grenland smatrali svojom udaljenom “ispostavom”, istorija je imala druge planove. Do 15. veka, vikinško doba je izbledelo, a naselja Evropljana na ostrvu su propala, progutana kombinacijom klimatskih promena, izolacije i izmenjenih trgovačkih puteva.

Otkud Danci na Grenlandu?

Grenland bi najverovatnije nestao sa evropskih mapa da nije bilo Hansa Egedea, dansko-norveškog misionara. On je početkom 18. veka započeo kampanju da ubedi kralja da podrži njegovo putovanje na Grenland kako bi preostale nordijske naseljenike (za koje je verovao da još uvek tamo žive) preobratio u hrišćanstvo.

Stigavši na Grenland 1721. Egede nije pronašao Nordijce, već se obreo među Inuitima koji su živeli u svetu potpuno drugačijem od njegovog. Uprkos tome, ostao je na ostrvu i uspostavio odnose sa lokalnim narodom, osnovao je današnji glavni grad Grenlanda Nuk, a njegova misija označila je početak modernih danskih pretenzija na ovo ostrvo.

Nakon Egedove ekspedicije, ostrvo je vremenom postalo danska kolonija i uključeno je u sastav ove državu iz njene želje za ekspanzijom. Danska je bila mala evropska sila sa opadajućim uticajem i tražila je način da ojača svoj status. Iako negostoljubiv i udaljen, Grenland je bio sredstvo za postizanje tog cilja.

Vekovima je danska uprava nad Grenlandom bila više simbolična nego stvarna. Pretežno negostoljubiv teren ostrva činio se uglavnom nebitnim za svetska pitanja – bila je to daleka zemlja na periferiji sveta koja je malo interesovala velika evropska carstva.

Međutim, ova percepcija se drastično promenila u 20. veku, kada se Grenland iznenada našao u samom centru svetskih zbivanja!

Zašto je Grenland važan Sjedinjenim Američkim Državama?

Nemačka okupacija Danske 1940. gurnula je Grenland u centar pažnje. Odsečen od svog kolonijalnog zaštitnika, Grenland se zaštitu potražio od Sjedinjenih Američkih Država. I dobio ju je! Amerikanci su brzo osnovali baze na ostrvu kako bi se zaštitili od nacističkih upada i obezbedili rutu za slanje aviona u Evropu. Time je ostrvo postalo ključno uporište tokom Bitke za Atlantik – najduže neprekidne vojne kampanje u Drugom svetskom ratu.

U međuvremenu, Grenland se pokazao i kao jedinstveno mesto sa naučne tačke gledišta. Pružao je jedinstvene prilike za prikupljanje meteoroloških podataka koji su Saveznicima doneli odlučujući prednost nad nemačkom vojskom.

Do završetka Drugog svetskog rata mesto Grenlanda u globalnoj bezbednosti postalo je ključno. Kada je počeo Hladni rat, Arktik je postao poprište od vitalnog strateškog značaja. SAD su zakupile zemljište od Danske kako bi izgradile vazduhoplovnu bazu Tule, ključnu tačku u sistemu ranog upozoravanja na sovjetske raketne napade.

Za Inuite koji su živeli u blizini, ova iznenadna transformacija imala je svoju cenu. Čitave zajednice su raseljene kako bi se lokacija očistla, a životi ljudi kojima je ovo bio dom vekovima uzdrmani su odlukama donetim hiljadama kilometara daleko.

Za američku vojsku, Grenland više nije bio samo smrznuta pustoš, već vredna figura na globalnoj šahovskoj tabli moći. Njegova lokacija između Severne Amerike i Evrope učinila ga je nezamenljivim.

A danas?

Hladni rat se možda završio, ali potencijal Grenlanda u geopolitičkoj igri samo je porastao – i to značajno!

Topljenje leda otkriva ogromne rezerve nafte, gasa i retkih minerala, što izaziva interesovanje međunarodnih korporacija i vlada. Novi plovni putevi, omogućeni klimatskim promenama, stavili su Grenland u centar arktičke trgovine.

A sa tim su se probudili i apetiti starih i novih svetskih sila…