PRIČA KOJU PAMTE SAMO STARI ZEMUNCI: Najlepša crkva kraja zauvek nestala 1957. godine

Zemun je decenijama bio simbol tolerancije i multikulturalnosti. Ipak, istorija ovog grada beleži i mračne epohe. Kao žrtva jednog takvog perioda pala je i ova građevina…

Prvo nemačko naseljavanje panonskog Podunavlja, počelo je još u 17. i 18. veku. Uz blagoslov carice Marije Terezije, mnogobrojni Nemci iz čitave Habzburške monarhije krenuli su u potragu za plodnom zemljom i novim domom. Mnogi od njih skrasili su se na samom obodu Panonije, u Zemunu, varoši koja je tada, zbog pograničnog položaja, bila atraktivna za vešte zanatlije, umešne trgovce i vredne zemljoradnike.

Mnogobrojne nemačke familije koje su početkom 19. veka iz Banata stigle u Zemun, brzo su formirale homogenu zajednicu sa Francuzima koji su prethodno stigli iz oblasti Lorene.

Zajedno su osnovali naselje “Franjin do” (na nemačkom “Franctal”), živu varošku četvrt čije se građanstvo bavilo trgovinom, poljoprivredom, ugostiteljstvom i zanatstvom. Podaci govore da je polovina nekadašnjih zemunskih Nemaca živela baš na tom mestu.

“Zemunski Notr Dam”

Meštani Franctala su bili rimokatolici. Prvo su potpadali pod nadležnost rimokatoličke župe u Zemunu, a onda su skupili novac i podigli svoju bogomolju. U leto 1887. po nacrtima zagrebačkog arhitekte Hermana Bolea, počela je izgradnja crkve koja je sledeće godine i završena.

Bila je to lepa građevina u gotskom stilu, nalik Notr Damu u Parizu. Bila je duga 29 metara i u najvišem delu široka 16 i visoka 12 metara. Imala je dva zvonika. Otvorena je na dan Svetog Vendelina, čije je i ime nosila.

Nedugo potom kraj crkve je podignuta i osnovna škola koja i danas postoji i počev od 1952. nosi ime “Petar Kočić”.

Crkva je preživela burne decenije - od jačanja nemačkoj uticaja na ovom području, preko Prvog svetskog rata, priključenja Zemuna novonastaloj Kraljevini Jugoslaviji, pa sve do Drugog svetskog rata kada je čitavo ovo područje bilo pod nacističkom okupacijom i u sastavu Nezavisne Države Hrvatske.

Tokom ovog poslednjeg perioda, nacisti i ustaše su počinili brojne zločine nad srpskim i jevrejskim stanovništvom ovog grada. Mržnja se uvukla među dojučerašnje komšije. Kraj rata označio je kraj nemačke zajednice u Zemunu.

Ipak, kraj crkve Svetog Vendalina usledio je kasnije…

Na mestu crkve - škola

U savezničkom bombardovanju Beograda 1944. crkva je oštećena, ali je dočekala kraj rata. “Preživela je” i prvi nalet oslobodilaca kada su, u naletu Crvene armije, proterani svi žitelji Franctala. Srušena je “tek” 12 godina kasnije.

– Na zahtev novopridošlih stanovnika Franctala (Srba kolonista iz Krajine), crkva je srušena 1957. godine. Posao uklanjanja su izvršili radnici Gradske čistoće – zabeležio je čuveni istoričar iz Zemuna Miodrag Dabižić.

Postoje svedočenja da je za potrebe rušenja SKOJ 1955. organizovao radnu akciju. Ipak, kompletno je uklonjena dve godine kasnije, a tada je stradalo i nemačko groblje sa kapelom. Grobovi žitelja Francala su prekopani, posmrtni ostaci prebačeni, a od nadgrobnih ploča su izrađene stepenice koje i danas idu uz naselje Kalvarija.

Na mestu crkve podignut je noviji deo škole “Petar Kočić”. Danas je to ugao Prvomajske i Hercegovačke ulice i samo oni stariji pamte šta se tu nekada nalazilo.